Εθνικά Θέματα

Η Τουρκία εκβιάζει να κλείσει τον Βόσπορο παρά τη σύμβαση του Μοντρέ

Η «Συνθήκη του Μοντρέ», γνωστή και ως «Συνθήκη για το καθεστώς των Στενών» (Montreux Convention Regarding the Regime of the Turkish Straits) υπεγράφη το 1936 και αφορά το καθεστώς των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων.

Με τη συγκεκριμένη συνθήκη, παραχωρήθηκε ο πλήρης έλεγχος των Στενών του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων στην Τουρκία, η οποία και εγγυήθηκε την ελεύθερη ναυσιπλοΐα από τα μη στρατιωτικά πλοία σε καιρό ειρήνης. Παράλληλα με τη συνθήκη, ρυθμίστηκε και η στρατιωτική δραστηριότητα στην περιοχή.

Οι όροι της συνθήκης αποτέλεσαν πηγή διαμάχης για πολλά χρόνια, κυρίως όσον αφορά τη διέλευση πολεμικών σκαφών της Σοβιετικής Ένωσης από τα Στενά προς τη Μεσόγειο Θάλασσα. Ουσιαστικά η συμφωνία, αντικατέστησε όσα προέβλεπε για τα Στενά η Συνθήκη της Λωζάννης (1923), που έθετε τον έλεγχο τους υπό την «κηδεμονία» της Διεθνούς Επιτροπής Στενών, που είχε έδρα την Κωνσταντινούπολη. Με τη Συνθήκη της Λωζάννης, η διεθνοποίηση των Στενών θα περιοριζόταν σε μια επιβλέπουσα Αρχή χωρίς στρατιωτικές δυνάμεις, ενώ η τουρκική κυριαρχία αποκαθίστατο σε μεγάλο βαθμό παρά το γεγονός ότι τα Στενά θα παρέμεναν αποστρατιωτικοποιημένα.

Τη δεκαετία του 1930, η Τουρκία νιώθοντας πολύ ισχυρότερη, ζήτησε και κατάφερε να μεταβάλλει το καθεστώς των Στενών, πετυχαίνοντας την επαναστρατιωτικοποίησή τους και την ολοκληρωτική επαναφορά της τουρκικής κυριαρχίας σε αυτά. Αναφορικά με την διέλευση των εμπορικών πλοίων, αυτή θα ήταν ανεμπόδιστη σε καιρούς είτε ειρήνης είτε πολέμου όπου η Τουρκία θα ήταν ουδέτερη.

Σε περίπτωση εμπλοκής της Τουρκίας σε πόλεμο, η ναυσιπλοΐα θα περιορίζονταν μόνο σε ουδέτερα εμπορικά πλοία, υπό την προϋπόθεση, ότι αυτά δεν θα μετέφεραν βοήθεια στους αντιμαχόμενους. Τα συμβαλλόμενα μέρη της Συνθήκης του Μοντρέ, εκτός από την Τουρκία, είναι η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Σοβιετική Ένωση, η Αυστραλία, η Γαλλία, η Ελλάδα, η Ιταλία, η  Αγγλία και η Γιουγκοσλαβία.

Οι χώρες αυτές, σύμφωνα με τη συνθήκη που υπεγράφη στις 20/7/1936 στην πόλη Μοντρέ της Ελβετίας,  αναγνωρίζουν και επιβεβαιώνουν ότι τα εμπορικά πλοία θα απολαμβάνουν πλήρη ελευθερία διέλευσης στα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων, όλο το 24ωρο, κάτω από οποιαδήποτε σημαία και με οποιοδήποτε είδος φορτίου.

Όσον αφορά τα πολεμικά πλοία, επιτρέπεται η διέλευση πολεμικών πλοίων των παρευξείνιων χωρών με ειδοποίηση μιας εβδομάδας και υπό κάποιους όρους εκτοπίσματος, μεγέθους, οπλισμού ενώ περιορίζει σημαντικά το πέρασμα των πολεμικών πλοίων που δεν ανήκουν σε κράτη της Μαύρης Θάλασσας.

Το 1994 οπότε και τέθηκε σε ισχύ η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ζητήθηκε στα πλαίσια εφαρμογής της η επαναδιατύπωση της Συνθήκης του Μοντρέ, ώστε να είναι συμβατή με το καθεστώς που διέπει τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Ωστόσο, η μακροχρόνια άρνηση της Τουρκίας να υπογράψει την UNCLOS, σημαίνει ότι η Συνθήκη του Moντρέ, παραμένει σε ισχύ χωρίς περαιτέρω τροποποιήσεις.

Να υπενθυμίσουμε ότι το ενδεχόμενο κατάργησης της Συνθήκης του Μοντρέ, ήταν αυτό που κινητοποίησε τους 104 απόστρατους ναυάρχους να εκδώσουν την πρόσφατη επίμαχη ανακοίνωση, οδηγώντας τον Τούρκο πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν, να δηλώσει δημόσια πως η κυβέρνησή του δεν προτίθεται να εγκαταλείψει τη Συνθήκη του Μοντρέ, διαμηνύοντας ωστόσο, πως μελλοντικά «μπορούμε να τροποποιήσουμε οποιαδήποτε Συνθήκη εάν αυτό επιτρέψει στη χώρα να προχωρήσει μπροστά».

Σε μια νέα εξέλιξη, η τουρκική πλευρά άρχισε να απειλεί ότι θα κλείσει τον Βόσπορο για πρόσβαση στη Μαύρη και στη Μεσόγειο Θάλασσα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν μια πραγματική απειλή από τον Ερντογάν, να κλείσει τον Βόσπορο σε οποιαδήποτε πλοία. Επιπλέον, αυτό προφανώς δεν ισχύει μόνο για πλοία που πλέουν από τη Μεσόγειο Θάλασσα, αλλά και για πλοία που προσπαθούν να βγουν από τη Μαύρη Θάλασσα. Σύμφωνα με τον Τζέιμς Τζέι Τάουνσεντ, γι’ αυτόν τον λόγο το ΝΑΤΟ θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικό στο θέμα του ενδεχόμενου αποκλεισμού της Τουρκίας από τη Βορειοατλαντική Συμμαχία. Παράλληλα, ο Αμερικανός πολιτικός προέτρεψε να αγνοήσει τη νέα εισβολή Ερντογάν στη Συρία, καθώς και να διακόψει τις σχέσεις με τους κουρδικούς σχηματισμούς.

«Ο James J. Townsend, ανώτερος εμπειρογνώμονας στο Κέντρο για μια Νέα Αμερικανική Ασφάλεια, είπε ότι η Τουρκία και οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να επιστρέψουν στην παλιά στενή τους σχέση, αλλά η διαδικασία είναι δύσκολη και απογοητευτική αυτή τη στιγμή. «Η Τουρκία είναι το κλειδί για τον έλεγχο της Μαύρης Θάλασσας», είπε ο Τάουνσεντ. Τονίζοντας ότι «η εκπαίδευση και ο εξοπλισμός των Κούρδων της Συρίας των ΗΠΑ είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ανοικοδόμηση των σχέσεων με την Τουρκία», ο Τάουνσεντ σημείωσε «ότι οι στρατιωτικές σχέσεις των ΗΠΑ με τις Κουρδικές Λαϊκές Δυνάμεις Αυτοάμυνας, θα πρέπει να τερματιστούν το συντομότερο δυνατό. »,  αναφέρει η τουρκική έκδοση Milliyet.